رسيد « 1 » و بدين ترتيب دوران حكومت او كه سراسر ضعف و آشفتگى بود به پايان آمد . ضعف و انحطاط مستولى بر دستگاه خلافت ، زمينه را براى فعاليت بيشتر مخالفان ، آشوبگران و مدعيان حكومت هموار مىساخت كه از مهم‌ترين آن‌ها فتنهء قرمطيان بود و شكست‌هاى مكرر عباسيان از قرامطه و گسترش نفوذ آن‌ها « 2 » ، ترس و وحشت زيادى از آنان پديد آورده بود . خطر ديگر از جانب امراى محلى و مدعيان حكومت احساس مىشد ؛ حمدانيان كه به تازگى در دستگاه حكومتى نفوذ يافته بودند باتوجه به اوضاع آشفتهء سياسى ، در نواحى شمال عراق و بخشى از شام براى خود امارتى فراهم كردند . در همين حال اميران محلى در ايران در جنگ قدرتى شديد با يكديگر به سر مىبردند و هريك درصدد توسعهء قلمرو حكومت خود ، و برخى همانند زياريان ، به دنبال براندازى خلافت عباسى و احياى دولتى ايرانى بودند . در اين ميان بيشترين خطرى كه خلافت عباسى را تهديد مىكرد از جانب دولت نوپاى فاطميان اسماعيلى مذهب در شمال آفريقا بود كه عقيده داشتند خلافت از آن ايشان است و عباسيان آن را غصب كرده‌اند ، از اين‌رو از همان آغاز شكل‌گيرى دولتشان در سرزمين مغرب ، تلاش خود را براى تسلط بر شرق اسلامى و بر اندازى حكومت عباسى شروع نمودند . حملات فاطميان به نواحى شرقى در مصر و شام از سال 302 ق آغاز گرديد و در دوران حكومت المقتدر ، نيروهاى نظامى آن‌ها بارها در سواحل مصر و شام با نيروهاى عباسى درگير شدند « 3 » و اين از خوش‌اقبالى عباسيان بود كه حملات فاطميان به سبب مشكلات و درگيرىهاى داخلى متوقف گرديد و در غير اين

--> ( 1 ) . همان ، ص 120 - 123 . ( 2 ) . همان ، ص 76 ، 93 ، 94 ، 95 و 96 . ( 3 ) . ر . ك : قرطبى ، همان ، ص 33 و بعد از آن .